Pusula nasıl Yapılır?

Tweetle

Pusula, başlıca olarak ulaşımda ve arazi incelemesinde kullanılan, dünya üstünde yön tespit etmeye yarayan aygıt.[1] Pusulalar; manyetik yada cayroskopik olarak ya da bir yıldıza gore yön belirleme prensipleriyle çalışırlar. En eski pusula türü, Dünya’nın manyetik alanına gore yönleri gösteren manyetik pusuladır[1] ve çoğunlukla pusula sözcüğü, manyetik pusula ile anlamdaş olarak kullanılır.
Manyetik pusula, dünyanın manyetik alanının doğrultusunu gözlemlemekte kullanılan, kerteriz alıp mevki bulmaya yardım eden mıknatıslaşmış bir iğnedir. Manyetik olmayan bir maddeden yapılmış bir kutu içinde bulunur. Temel organı hareketli bir mıknatıstan oluşan öteki ölçü aygıtları da bu adla anılır.
Pusula, İtalyanca bir sözcük olan bussola kelimesinden Türkçeye geçmiştir.
Pusulanın emek harcama prensibi
Manyetik pusulanın en mühim parçası olan ve bir manyetik alan içinde bulunan pusula iğnesi serbestçe hareket edebilecek şekilde pusula gövdesine monte edilmiştir. Pusula iğnesi özgür kaldığında devamlı aynı yönü gösterir. İğnenin durağan(durgun) olarak aynı yönü göstermesi yeryüzünde iğneyi çeken bir gücün olmasından meydana gelmektedir. Yeryüzü bir ucu kuzeye, öteki ucu güneye uzanan devasa bir mıknatıs gibidir. Dünyanın manyetikliği, pusula iğnesinin manyetik kuzeye (manyetik alanın şimal kutbuna) doğru dönmesine niçin olur.

Tarihçe
İlk pusulalar mıknatıs taşı kullanarak üretilmiştir. İlk olarak denizciler; ufak bir parça mıknatıs taşını bir çöp üstüne koyup suya bıraktıklarında, çöpün Dünya’nın manyetik alan çizgileriyle aynı hizaya gelip, bir ucunun Kutup Yıldızı’nı gösterdiğini keşfettiler.[1] Bu keşfi derhal bir ikincisi takip etti. Mıknatıs taşına uzun süre temas ettirilen demir yada çelik bir iğne de kuzey-güney istikametinde hizaya geliyordu.[1]
Pusula 12. yüzyılda muhtemelen Çinli ve Avrupalı denizciler tarafınca ayrı ayrı ortaya çıkarılmıştır.[1] Bir başka teoriye gore ise ilkin Çinliler tarafınca keşfedilip, Araplar vasıtasıyla Avrupa medeniyetine ulaşmıştır.[kaynak belirtilmeli]Fransa’da pusuladan ilk olarak 1200’de söz edilmeye başlandı. Bunu, 1207’de İngiltere ve 1213’te İzlanda izledi. O zamanlar pusulanın ilkel bir yapısı vardı. İlk mühim gelişmeyi gerçekleştiren Pierre de Maricourt oldu (1269). İğneyi bir mile geçirdikten sonrasında, bunu bir yanı saydam ve derecelenmiş bir kutunun içine yerleştirdi.
Kullanım alanları
Pusulayı en önce denizciler seyrüseferde kullanmışlardır. Denizcileri; sivil havacılar, askerler (kara, deniz ve hava kuvvetleri), madenciler, mimarlar, ormancılar, tapu ve kadastro işi ile uğraşan harita uygulaman ve harita mühendisleri, izciler, dağcılık sporu icra eden dağcılar, koşarak hedef bulma (oryantiring) sporu icra eden sporcular, yelken yarışı icra eden yatçılar takip etmiştir.
Pusula çeşitleri
Standart plaka , aynalı, askeri ve kutu (prismatik) pusulalar doğada kullanılan çağdaş dizayn edilmiş pusulalardır. Askeri tip pusulalar daha fazlaca kırılgan ölçümlerin yapılabilmesi için tasarlanmıştır; kırılgan ölçüm yapılması zor olduğundan bu tip pusulaların kullanımları da oldukça zor olsa gerek. Standart yada aynalı pusulaların kullanım alanı daha yaygındır. Parmak pusula oryantiring sporu için en kullanışlı olan pusuladır. Ataç pusulalar, döner kapsülün altına yerleştirilmiş ataç yardımıyla haritalara takılabilirler.
Mıknatıs ile çalışan pusulalarda oluşabilen sapmalar iki ana gruba ayrılır:

Suni sapma (deviasyon)
Naturel sapma (varyasyon)

Kerteriz (açıklık) pusulası
Manyetik cenup açısını (açıklık) belirlemek için herhangi bir gök cisminden kerteriz almaya yarayan ve kaptan köprüsünün açık bir noktasına yerleştirilen bir pinülle donatışmış büyük pusula.
Asma pusula
Gemilerin seyir kamaraları ile süvari ve ikinci kaptan kamaralarının kemerlerine başaşağı olarak asılan hususi pusula. Süvari ve ikinci kaptanın dinlenirken vapur rotasını denetim etmesini sağlar.
Elektromanyetik pusula
Hareketli donanımı bir eksen çevresinde dönen ve aygıttan bağımsız bir manyetik alanın tesirindeki bir mıknatıstan oluşan, elektro manyetik ölçü aygıtı. Pouilletin tasarladığı ve Gaugainin geliştirdiği tanjant pusulasında, yer manyetik alanıyla içinden ölçülecek akımın geçmiş olduğu durağan(durgun) bir bobinin yarattığı alanın bileşkesinin tesirindeki mıknatıslaşmış iğne tanjantı bu akımla, orantılı bir açı kadar sapar.
Aynı şekilde sinüs pusulası da vardır.
Dümen (Dümenci) pusulası
Serdümenin verilen rota açısından ayrılmaması için dümen dolabının üstüne yerleştirilmiş pusula.
Filika pusulası
Minik teknelerde ve filikalarda kullanılan, kararlılığı yüksek ufak pusula.
Sıvılı pusula
Pusula kartının salınımlarını azaltmak için kabında alkol ve su karışımı bulunan pusula.
Sıvılı pusula bir sakıncayı ortadan kaldırır. Manyetik donanımı, su-alkol karışımı bir sıvı içinde yüzen şamandıralara bağlı iki büyük mıknatıstan meydana gelir. Bu şamandıralar pusulanın ağırlığını hafifletir ve mil üstündeki pusula mihverinin sürtünmesini azaltır. Çelik gemiler yerin manyetik alanının yeğinliğini ve yönünü büyük seviyede değiştirir. Bundan dolayı belirli yönlerde pusulayı kimi kez kullanılamaz hale getiren mühim sapmalar ortaya çıkar. Geminin demir kısımlarının tesiri pusulanın yakınına uygun şekilde yerleştirilen denkleştiricilerle giderilir. Devamlı manyetiklik, mıknatıslarla geçersiz hale getirilir, geçici manyetiklik ise yumuşak düşey demirlerle (bilyeler ve flinder çubukları) geçersiz hale getirilir.
Cayroskop pusulası
Cayroskopun mekanik kararlılığına gore düzenlenmiş ve bundan dolayı manyetik etkilere karşı duyarsız olan pusula.
Ağırlık merkezinden asılan ve elektrik yardımıyla büyük hızla döndürülen bir cayroskoptan meydana gelir. Başka bir düzenek olmaksızın, ekseni dönmeye başladığı anda yöneltildiği bir yıldızın hareketini izler. Bir karşı ağırlık sistemi bu yatay ekseni yerinde meblağ ve bir sönümleme sistemi bu eksenin coğrafi şimal doğrultusundan ayrılmasını önler. Düzelticiler, geminin enlemini, hızını ve çeşitli hareketlerden meydana gelen ivmeleri göz önünde bulundurmayı sağlar. Yineleyiciler, dümen kamarasına, kaptan köprüsünün iki yanına yerleştirilir ve radyogonyometre, radar vb. ile donatılır.
Yavru pusula
Cayropusulanın hareketlerini bir senkron motor sistemiyle izleyen ve bir pusula benzer biçimde yön gösteren aygıt.
Kerteriz almak için geminin sancak/iskele alabandalarına yakın köprü üstlerine olduğu benzer biçimde geminin yeke dairesine, harita kamarasına ve kimi kez de kaptan kamarasına yerleştirilir.
Kadranlı pusula
Bir kutu içine yerleştirilen ve aygıtı yönlendirerek istendiğinde saati öğrenmeyi elde eden ufak güneş saati.
Pusula tanımları
Falso pusula
Lüzumlu düzeltmeleri yapılmamış hatalı yön gösteren pusula.
Sağır pusula
Geminin yön değiştirmelerinden etkilenmeyip devamlı olarak geminin rota tuttuğu yönü gösteren pusula.
Pusula dolabı
Pusula dolabı; içinde pusula, mıknatıslı çubuklar ve pusulayı aydınlatan lambalar bulunan camlı silindirsel bir kutudur.
Kullanım alanlarına gore pusulalar
Havacılık ve Denizcilik
Tüm doğrultuları manyetik şimal doğrultusuyla karşılaştırmaya yarayan aygıt.
Manyetik şimal, gerçek şimal, doğrusu coğrafi şimal ile naturel sapma denilen bir açı oluşturur. Harita üstünde işaretlenen bu açı yardımıyla pilot ya da kaptan uçağının ya da gemisinin gidiş yönünü belirleme edebilir.
En kolay pusula olan kuru pusula üstü bir camla kapatılmış ve kardana asılmış bir kaptan oluşur. Bu kabın merkezinde üstüne bir mihver (pusula mihveri) oturtulmuş sivri uçlu düşey bir mil bulunur. Pusula mihveri üstüne rüzgar gülü yapıştırılmış hareketli bir çember taşır; rüzgar gülüne de birbirine koşut mıknatıslı birçok iğneden meydana gelmiş manyetik bir donanım asılıdır. Geminin yalpalaması ve rotadan kaçması, rüzgar gülünde, sönümlenmesi uzun devam eden salınımlara neden olur.
Jeomanyetik
Eğim pusulası
Belirli bir yerde yer manyetik alan doğrultusunun ufukla yapmış olduğu açıyı ölçen, yatay bir eksenin taşımış olduğu mıknatıslaşmış iğne. Eğimin göz önüne alınması XVI yy. sonunda yaşamış İngiliz fizikçi Roment Norman’ın düşüncesidir.
Yükselim pusulası
Belirli bir yerde manyetik meridyenin coğrafi meridyenle yapmış olduğu değişken açıyı ölçen pusula. Yatay bir düzlemde devinen mıknatıslaşmış bir iğnenin tam olarak kuzey-güney doğrultusunu almadığını ilk kez Kristof Kolomb’un gözlediği sanılır.
Topograf (topografya) pusulası
Arazi ölçümlerinde kullanılan ve bir gözleme düzeneğiyle donatılmış pusula.
Uçları derecelenmiş bir çember üstünde hareket eden mıknatıslaşmış yatay bir iğne, kare bir kutunun içindedir. Kutunun yanındaysa bir dürbün ya da iki pinül vardır. Bunların doğrultusu, derecelerin bununduğu bir çapa koşuttur. Bu aygıt, A tepe noktasına ulaşmayan BAC üçgenini ölçmeye yarar.
Yandaki şekilde, gözlemlenecek ve ölçülecek FO’G ve DOE açıları görülmektedir: BAC açısı bunların farkına eşittir. Topografya rölövelerinde fazlaca işe yarayan portatif aygıtlar da yapılmıştır.
Pusulanın özellikleri

Dönebilen mıknatıssal iğne, kuzeyi gösteren ucu kolay görülmesi için diğerinden değişik (mesela kırmızı) renkte olur.
İçi sıvı ile dolu olan döner kapsül ve pusula iğnesi bulunur. Kapsülün görevi pusula iğnesindeki titreşimleri azaltarak daha doğru netice elde etmeyi sağlamaktır.
Kapsül çevresindeki bilezik, üstünde 0-360 içinde dereceler işaretlenir.
Pusula iğnesinin altında yön oku ve yön okuna paralel olan boylam çizgileri bulunur ve bunlar kapsül ile beraber dönerler.
Referans çizgisi ve açı değerleri yön oku ve boylam çizgilerinin bulunmuş olduğu düzlemden okunması mümkün.
Tabanın şeklinin dikdörtgen ve saydam olması, döner kapsül altında gidilecek yeri gösteren okun bulunması ve pusulanın kenarının uzun olması kullanım açısından kolaylık sağlar.
Çevresindeki hesaplama cetvelinde metrik ve inç olarak işaretlenmiş sınırı olan cetvel ile birim çevirmelerine kolaylık sağlayarak kısa mesafe ölçümlerini de kolaylaştırır.
Pusula kullanılarak yalnız şimal yönü değil öteki anayönler ve arayönler de bulunabilir.


Yayımlandı

kategorisi

yazarı:

Etiketler:

Yorumlar

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir